gevaar van absolute waarheden

CITAAT

« In contrast to a long cherished ambition, the philosophical maieutics gathered here do not aim at presenting a unified, absolute truth about terror(ism). In a time of terror(rism), the ideal of wisdom may be to give up pursuing final, absolute truths in favour of understanding the palpable disagreements of belief that seemingly sanction violent solutions.”


REFERENTIE

Kem Crimmins en Herbert De Vriese, Terror(ism) as a Philosophical Problem: Introduction to the ‘Reason’ of Terror’ in: Kem Crimmins en Herbert De Vriese, The Reason of Terror. Philosophical Responses to Terrorism, Peeters, Leuven, 2006, blz. XI.

COMMENTAAR

De gedachte dat er moet afgestapt worden van het zoeken naar een finale, coherente en alomvattende waarheid vind ik zeer belangrijk voor de problemen van deze tijd. Even belangrijk is wellicht dat veel mensen zich nochtans juist vastklampen aan het ideaal of waanbeeld van één absolute waarheid als reactie tegen de onzekerheid en de angst die ze voelen opkomen bij de idee dat een eenduidige en harmonieuze waarheid misschien niet zou bestaan. Het ideaal van een harmonieuze, coherente en absolute waarheid heeft lang bestaan in de Westerse wijsbegeerte. De Britse filosoof Isaiah Berlin bijvoorbeeld vertrok ook van die evidentie. Interessant is zijn verhaal hoe het lezen van Macchiavelli hem plots deed inzien dat zulke contradictieloze waarheid niet evident is. Ik laat hem aan het woord: “At a certain stage in my readings, I naturally met with the principal Works of Machiavelli. They made a deep and lasting impression upon me, and shook my earlier faith[…]. Machiavelli was not a historicist: he thought it possible to restore something like the Roman Republic or Rome of the early Principate. He believed that do this one needed a ruling class of brave, resourceful, intelligent, gifted men who knew how to seize opportunities and use them […] But Machiavelli also sets, side by side with this, the notion of Christian virtues – humility, acceptance of suffering, unworldliness, the hope of salvation in the afterlife – and he remarks that if, as he plainly himself favours, a state of a Roman type is to be established, these qualities will not promote it. […] He merely points out that the two moralise are incompatible. […]he combination of virtu and Christian values is for him an impossibility.” Isaiah Berlin, The pursuit of the ideal, in: Isaiah Berlin, The Crooked Timber of Humanity. Chapters in the History of Ideas, Pimlico, Londen, 2003, blz. 7-8.
Een ander voorbeeld van tegenstrijdige waarden zijn bijvoorbeeld de idealen van de Franse Revolutie: vrijheid en gelijkheid. Er bestaat niet persé een harmonieuze verhouding tussen beiden.
Berlin vat dit mooi samen: “The notion of the perfect whole, the ultimate solution, in which all good things coexist, seems to me to be not merely unattainable – that is a truism – but conceptually incoherent; I do not know what is meant by a harmony of this kind. Some among the great good cannot live together. That is a conceptual truth. We are doomed to choose, and every choice may entail irreparable loss.” Isaiah Berlin, ibidem, blz. 13.
Het feit dat het bestaan van één absolute harmonieuze waarheid een mythe of een waanbeeld
is, is echter niet noodzakelijk slecht nieuws. Want juist het rotsvast geloof in een harmonieuze en spanningloze betere wereld heeft vaak met de beste bedoelingen onnoemelijk leed veroorzaak.
Berlin opnieuw: “Utopias have their value – nothing so wonderfully expands the imaginative horizon of human potentialities – but as guides to conduct they can prove literally fatal. Heraclitus was right, things cannot stand still. So I conclude that the very notion of a final solution is not only impracticable but, if I am right, and some values cannot but clash, incoherent also. The possibility of a final solution […] turns out to be an illusion; and a very dangerous one. For if one really believes that such a solution is possible, then surely no cost would be to high to obtain it: to make mankind just and happy and creative and harmonious for ever – what could be too high a price to pay for that?” Isaiah Berlin, ibidem, blz.15, mijn cursivering.
Ik vind deze passage belangrijk, omdat die ook uitlegt waarom iemand als Robespierre zich heeft laten verleiden tot het instellen van de terreur. Robespierre was immers een integer en idealistisch man, die geloofde in een gouden toekomst die voor de eerste keer in de geschiedenis bereikbaar bleek.
Zonder de ernst van het leed van de terreur die de Franse revolutie heeft veroorzaakt, vind ik de selectieve verontwaardiging over het aantal slachtoffers ervan vaak verwonderlijk. De Franse koning Louis XIV heeft bloedige oorlogen uitgevochten uit machtswellust om zijn territorium te vergroten, die buiten de militaire slachtoffers ook afschuwelijke levensomstandigheden en hongersnoden voor de boerenbevolking ten gevolgen heeft gehad. Frederic de Grote van Pruisen is ‘groot’ omdat hij vernietigende oorlogen heeft gevoerd om Pruisen te vergroten. Napoleon I baadt in een zee van bloed, en is nochtans beroemder dan zijn neef Napoleon III, die een hekel had aan veldslagen. Overal staan standbeelden van die mensen.
Naar mijn weten staat er nergens een standbeeld van Robespierre…

Tot besluit: ik denk dat het belangrijk is in te zien dat absolute waarheden niet bestaan, en dat de mens op pragmatische en voorzichtige wijze moet trachten een precair en voorlopig evenwicht na te streven. Terreur en terrorisme worden vaak veroorzaakt door personen die overtuigd zijn van één waarde, die kost wat kost willen opleggen, en andersdenkenden diaboliseren. Dit geldt m.i. bijvoorbeeld zowel voor Bush als voor Bin Laden e.a. van dat kaliber, die niet kunnen leven met een complexe en ambigue mens en werkelijkheidbeeld.